Op zoek naar het nieuwe boek van Taede Smedes zag ik, op een bescheiden stapeltje, het boek van Floris van den Berg liggen. Omdat ik niet wil dat van den Berg ook maar een cent aan mij verdient, heb ik dat boek proberen te stelen. Helaas voor mij, oud en traag en bijna blind, ging het alarm af. Nu zit ik in een cel. Omdat de dienstdoende agent wel weet wie van den Berg is (hij is immers heel erg beroemd) heeft hij mij alles afgenomen, veters, broekriem, kam, zakmes, zakflesje met jenever en mp3 speler, maar niet mijn geloof en ook niet het boek van Floris van den Berg (hierna, voor het gemak, zullen wij Floris van den Berg aanduiden als ‘Berg’ of ‘de Berg’). Ik weet wel waarom de agent dat zo besloten heeft: hij is vast een sadist die weet dat ik, lachende theoloog, niet erger kan lijden dan door het lezen van atheistische teksten.
Berg geeft in de ondertitel van het boek te kennen dat hij het moeilijk heeft: hij is liberaal maar wil ook tegelijkertijd niet-liberale dingen doen, zoals het geloof verbieden. Hij schrijft dat er twee soorten atheïsme zijn: smal atheïsme en breed atheïsme. De smalle atheïst gelooft niet in de God van de christenen, joden en islamieten. De brede atheïst gelooft nergens in: in geen enkele religie. De reden die Berg hier voor noemt –heus, het is een filosoof, nietwaar, dus je verwacht wat- klinken als een leuze: Berg gelooft niet in elfen, marsmannetjes en goden. Alleen als iets blijkt uit een gedegen wetenschappelijke theorie of als het met eigen ogen kan worden geobserveerd dan pas kunje zeggen dat het echt bestaat. De opvattingen van Floris vallen in geen van deze twee categorieen, maar daar moet je filosoof voor zijn: iets verzinnen wat niet van toepassing is op je zelf.
Niet in elfjes en dus ook niet goden, gelooft onze liberaal. Daarentegen gelooft Berg hartstochtelijk in memen. Nu zijn memen toevallig dingen die je niet kunt zien en waarvan het bestaan erg omstreden is. Memen heten de intellectuele evenknie van virussen te zijn: stukjes informatie die je denken en handelen beinvloeden en waar je geestelijk ziek van kunt worden. Alle gelovigen zijn geïnfecteerd. En de ziekte is schrikbarend wijd verspreid, de Mexicaanse griep is er niets bij. Dokter Floris zou zich dan ook graag opwerpen als de Ab van de meme: hij wil de maatschappij zo inrichten dat mensen minder vatbaar worden voor besmetting door memen.
Nu is het ronduit belachelijk dat er mensen zijn die in memen geloven en die, daarbij, met een ernstig gezicht beweren dat mensen die in goden geloven bezeten zijn door memen. Het heeft me altijd hogelijk verbaasd dat deze studentengrap zo uit de hand is gelopen en dat een tamelijk normaal mens, Dennett, het bestaan van deze memen zelfs is gaan uitdragen: er bestaan klaarblijkelijk toch memen en het beste voorbeeld van een meme is de theorie die zegt dat er memen bestaan! Onweerstaanbaar is deze theorie. En zoals bij een echt virus is een deel van onze intelligentsia al besmet.
Dat Daniel Dennett zo wordt gewaardeerd door de atheïsten komt omdat hij tot de vier paardenkoppen wordt gerekend. Dat is een gezelschap van vier heren dat zozeer bezeten is van memen dat ze niets anders doen dan ons waarschuwen tegen deze denkbeeldige en onzichtbare denkbeelden. Ze waarschuwen de wereld bevolking dat het, voor wat de memen betreft, die reeds ‘onder ons zijn’, een minuut voor twaalf is. In dikke boeken doen ze ons uit de doeken hoe de memen de hoofden van de mensen binnengedrongen zijn en zich daar als teken hebben ingegraven tussen de fisuren, om het onder onze schedels te laten broeien en stomen en de eigenaar van deze hersenen uiteindelijk niet veel meer kan dan zich amechtig overgeven aan het verdefelijke geloof in God of het Absolute of het Transcendente.
Toch wordt mijn wantrouwen wel groot als ik een doorsnee atheist zo hoor opgeven over Dennett. Zouden ze wel echt van de bril, de baard en het montuur weten?
Dennett verkondigt dat onze geest een von neumann machine is: oftewel, onze hersenen, die voor wat betreft de hardware in geen velden of wegen op een gewone computer lijken (er is geen centrale prcessor), verwerken een soort machinetaal, instructies, zoals uw gewone computer dat ook doet. Uiteraard is het vanzelfsprekend dat Dennett dit denkt, want toen hij nog een jonge filosoof was, was het functionalisme erg in de mode: de bouw en de eigenschappen van de hersenen doen niet ter zake, maar de wijze waarop de hersenen functioneren is volgens deze stroming van belang. De computer was in die dagen nog een wonder en de werking van de computer stond model voor alles wat intelligentie en bewustzijn had. Tegenwoordig zijn er echter niet veel mensen die dit anti-biologische functionalisme nog erg levensvatbaar achten. Het is geen goed model voor echte hersenen of menselijke intelligentie. Een meme, verondersteld dat ze bestaan, zou echter alleen schade kunnen aanrichten als de hersenen wel een ouderwetse von neumann machine zijn. Hoe dat precies zit kunt u lezen bij Paul Churchland (Churchland, Neurophilosophy at Work, 2007, cambridge, eerste hoofdstuk). In ieder geval, als Floris zo getrouw is aan de wetenschap, dan zou ik maar snel naar de ont-memer gaan als ik hem was en wat minder naar de vier paardenkoppen luisteren.
Een ander probleem is dat Floris propageert dat religie al zo goed als helemaal verklaard is door ‘de wetenschap’: erg wetenschappelijke wetenschappers hebben laten zien dat religie een evolutionair fenomeen is. Berg staat zichzelf de volgende gevolgtrekking toe: als alles door wetenschap kan worden verklaard, dan moet ook religie door wetenschap worden verklaard (of iets dergelijks). Als alles het product is van evolutie, dan is ook religie het product van evolutie (een vergelijkbare uitspraak). U moet zelf even de fout in deze uitspraken ontdekken. Hoe dan ook, Berg is bepaald niet kritisch: alles heet bij hem wetenschap, zelfs als het hele foute wetenschap is. De massive modularity hypothese, waarop veel van die zogenaamde evolutionaire weerleggingen van religie gebaseerd zijn, ligt inmiddels zwaar onder vuur (zie: Hitchcock, Christopher, contemporary debates in the Philosophy of Science, blackwell, hoofdstuk 15 & 16 en oordeel zelf.) Hoe dan ook, niemand heeft ooit een module gezien. Berg gelooft niet in elfjes en marsmannetjes en dus ook niet in ‘iets’ transcendents, maar wel in memen en modules. Dan is mijn overbuurman beter bij verstand: die gelooft alleen in wijven en patat.
Memen en modules. Zie daar de overtuigingen en uitgangspunten van geneesheer Berg. Het verschil tussen alternatieve geneesheren en deze liberale wonderdokter is niet alleen niet zo groot, maar waarschijnlijk zelfs imaginair te noemen. En toch lekker roepen dat hij liberaal is en de maatschappij wil genezen van de door memen geïnfecteerde medeburgers. Het roept bij de lachende theoloog nare gedachten op, aan vroeger, en hij ziet opeens voor zijn geestesoog een aardig tafreeltje alsof hij naar een toneelstukje kijkt: dokter Berg kijkt een doodsbange vrouw in het gelaat. Hij neemt zijn lampje uit het borstzakje en schijnt haar in de ogen terwijl hij met zijn duim het ooglid wat naar beneden trekt. Dan zucht hij diep, wenkt twee broeders en schudt zijn hoofd: afvoeren, overduidelijk besmet met memen… Wat er met de arme katholieke vrouw zal gebeuren, daar vragen we liever niet naar. Op de achtergrond klinkt de stem van Anne Sophie von Otter en ze zingt iets over Theresienstadt.
Als ik atheist was, dan zou ik mij schamen om in een adem met deze ideoloog te worden genoemd. En als liberaal zou ik hem beslist niet gaarne welkom heten in de partij. Hij is eigenlijk het liberalisme onwaardig, als ik zo vrij mag zijn.
Agent, mag ik nu naar buiten? Ik moet terug naar de Bijenkorf om te kijken of op de benedenetage nog boeken liggen van Berg: die flikker ik dan allemaal de stoep op, hupsakee, weg er mee!
(Floris van den Berg, Hoe komen we van religie af, een ongemakkelijke liberale paradox – te stelen bij de mindere boekhandel: indien u niet wordt gesnapt bespaart u 16,75 euro. Die kunt u spenderen aan een goed doel, laten we zeggen een bedelaar. En met een beetje geluk zegt dan de bedelaar: moge het Transcendente eeuwig bij u zijn…).
-bij de afbeelding: ‘the unbeliever’, olie op doek.
U bent lekker op dreef in dit verhaal. Toch is het een beetje flauw om het begrip memen hier belachelijk te maken. Het mag dan te onpas worden gebruikt door anti-geloof-ridders het is wel degelijk een werkbare benaming voor een interessant begrip. Doctrine, opvoeding, geheugen; ons wereldbeeld is gevormd, hoe dan ook. Wie -zoals ik- katholiek is opgevoed, weet zelf ook donders goed dat hem dat zijn leven lang blijft aankleven. En net zó, zal het zijn voor mensen als Poetin, die zijn grootgebracht door de KGB. Enzoverder, enzovoorts. De dag dat mijn vader twee vuurstenen op elkaar sloeg zal me altijd bijblijven. Uit dat soort blijvende indrukken wordt een leven gevormd. De uitdrukking meme voor zo’n indruk, maakt het mogelijk er in wetenschappelijke zin over te praten. Dat kunt u toch niet verkeerd vinden. Als bepaalde lieden vervolgens zeggen dat u ‘vergiftigd’ bent met een religieus meme, dan moet u het woord vergiftiging bestrijden. Maar dat u en ik meer dan één reli-meme bezitten, tja dat kunnen wij moeilijk ontkennen.
Lucas, als je bedoelt dat een ‘meme’ een aardige metafoor is voor pakkende wijsjes en fascinerende ideeen, dan wil ik je wel gelijk geven. Maar het is geen idee dat verder serieus te nemen is. Memen bestaan niet in letterlijke zin. De vier paardenkoppen en hun aanhangers, daarentegen, nemen het bestaan en hun werking letterlijk. Daar is heel veel tegen in te brengen. Bij een virus kun je heel precies uitzoeken en aangeven waarom het ‘t afweerstelsel kan aantasten of omzeilen. Bij een meme kun je dit niet zeggen. Niemand weet hoe groot een meme is. En is mijn meme van God een ander dan die van jouw als wij elk een ander godsbeeld hebben? enz. enz. Een onzinnig idee en -daar zijn strenge empiristen toch zo dol op- het toonbeeld van een niet te toetsen hypothese. Als Berg niet in kabouters gelooft, moet hij ook niet in memen en modules geloven. Evenwel, die schijnen hem aardig van pas te komen in de onderbouwing van zijn anti-religieuze ideologie. Machtshonger en zelf-overschatting doen het brein van Berg hongeren naar alles wat het eigen wereldbeeld bevestigt, maakt niet uit of het waar is of niet.
Tja, en alweer: dit is een formidabel stukje! (Als ie dit niet bewaart kom ik langs met een paar echt lekkere wijven en een frica(n)del in de Bijenkorf in mijn oude stadje naar mijn vroegere hartje.) Helaas krijgt DLT dit compliment niet van iemand die kan zeggen dat hij alle finesses die hij aanstipt (nog) uit eigen studie beheerst. Er speelt steeds meer een sentiment mee, en dat is gevaarlijk.
Maar die hele theorie van de memen van onze Sue – vooral bij ‘psychologische’ analogieredeneringen moet je als analytisch cq wetenschapsfilosoof wel op je hoede zijn, en in een vak waar onze Sue ook heel bekend mee was, doet men niet anders: zenden en ontvangen in het radiotijdperk enzo enzo -: ik heb er sceptische stukjes over gelezen (en desondanks toch ook heel knap van haar om op een bepaalde manier doorgedrongen te zijn tot de kringen van Dennett en Dawkins): het wordt ook tijd om eens naar de website van Susan te verwijzen. Tis me een meid.
Zo zie je maar: als je niet oplet zit je zomaar in zaken als ad-hominems, ‘geloof’ in iemands ideeën, enzovoort. Toch is dat ook allemaal realiteit. Dus ja, je bent geen veertig meer, kunt onmogelijk meer de bagage opnieuw opbouwen van een DLT of Martin of nog jongere Klink, die de verdere wegen gaan plaveien.
Maar die memen kan ik niet anders zien als een zwakke analogie, zoals de analogieën dat meestal zijn, behalve misschien bij een enkele dichter. In de wetenschap is het Gekekulé meestal verzinsel of romantiek. Met memen juist weer opnieuw mind en body, geest en lichaam, maar no way in my mind dat dat memen-idee kan kloppen. Helaas weer een vrijwel onbelezen ‘mening’ en een niet in een wetenschappelijk artikel gevoerd bewijs.
Het gekke is dat ik nu pas een heel klein beetje ook meningen durf te hebben, en dat dan nog juist op de verkeerde plaats, de plaats waar sluitend geredeneerd dient te worden. Maar er ‘mag’ het een en ander, waar er soms formidabele stukjes worden geschreven. Dit is er één. Maar de wereld is streng en ongenaakbaar: er moet helemaal logisch gepromoveerd worden, want DLT moet zeker ophouden met ontzag voor Smedes. Om te beginnen. Dat is mijn mening, maar ja moet ik nu ook weer alle werk van Taede eerst gaan lezen, inclusief zijn laatste boek om die mening te staven. (Jongejongejongens, ik weet niet hoe ik dat allemaal ooit geprobeerd heb.) Ik doe het ook niet en ook Hick lees ik niet verder dan DLT hem presenteert. Ik heb zesentwintig keer Plato gelezen en ik onthoud / onthield er (bijna) niets van. Aan wie ligt dat nu?
Misschien zijn jullie wel geniaal aangelegd. Gelukkig niet. Maar hoogbegaafd misschien? Hoe doen jullie dat? Het heeft mij vijftien jaar gekost om één klein k..feitje uit te zoeken met echt onderzoek.
Als ik dit formidabel stukje (niet ironisch, en dat meen ik) zie, dan troost ik me maar met de gedachte dat je ook Willy’s van de Kerkhoven nodig had (gebandeerd) om JC II zijn scholen te kunnen laten oprichten. Maar ja JCII?
Nogmaals, want of maar, zelfs dat woordverschil maakt bijna niet meer uit, de Judas verstrikt zich bijna in eigen woorden, dit is een formidabel stukje, neem dat nou maar van me aan. En dus bewaar het en gooi het aan de voeten van de commissie in die statige zaal in Utrecht. (Het zou een stelling kunnen zijn, ook al schijnt dat ook al niet meer nodig te zijn. Het mag denk ik nog wel, dus doe het. Informatie te verkrijgen bij de pedel.)
Mijn belangstelling voor dit boek is in elk geval aangewakkerd, al is het maar om eigenhandig te controleren of het echt zo bar en boos slecht geschreven is maar ik steel het toch maar niet. Downloaden is niet stelen toch? Dat heb ik van de piraten geleerd. Of misschien wil de OB me wel een exemplaar uitlenen, al duurt het meestal wel even voor ze zo’n boek in hun assortiment hebben. Die Floris B ken ik verder niet echt.
Bij brune 1 hele recensie, die het goed , helder en duidelijk noemt, bij de bolle mannen 1 hele andere recensie die het belabberd prutswerk noemt.
Nee, geen metafoor, het is immers geen beeldspraak. Van Dale omschrijft het meme als ‘eenheid van culturele overdracht’. Als je is ingeprent dat ‘de moffen niet deugen’ kun je -zelfs na vijftig vreedzame jaren – niet ontspannen naar een voetbalfinale kijken. Zo’n meme speelt je dus parten, soms speelt een meme zelfs een heel volk parten. Het ‘ding’ bestaat uiteraard niet en kan net als een trauma niet gemeten worden. Maar als we de inhoud (‘moffen deugen niet’) omschrijven kunnen we het pad van het meme volgen. En mogelijk helpt dat bijvoorbeeld een psycholoog dingen te begrijpen. Naar mijn idee dus een bruikbaar begrip voor filosofen. De vergelijking met een virus slaat inderdaad nergens op. Een kind dat een religie meekrijgt van huis uit, kan zich daar uiteraard later van afkeren maar het zal hem moeite kosten en zoals gezegd altijd parten blijven spelen. Dennett maakt daar een punt van en vindt het onzindelijk dat kinderen op deze manier worden ‘besmet’. Ik kan hem daarin wel een beetje volgen, het zou misschien zuiverder zijn iemand, pas als volwassene, zelf te laten kiezen. Maar wat D. vergeet is dat dat natuurlijk voor alles geldt; eten met mes en vork, handen wassen voor het eten enz.
memen = Plato
Gert Korthof, je boodschap is me geheel duidelijk. Jij en ik, wij begrijpen elkaar.
fiets = viaduct.
Lucas, als je memen letterlijk neemt dan heb ik een paar vragen:
-wat is het verschil tussen een concept, een denkbeeld, en een meme?
-wat maakt een meme tot een meme? wat is het dat meme’s zo sterk maakt dat ze maar plakkerig in je hoofd blijven rondzoemen terwijl andere stukje informatie dat niet doen? als je een meme zo definieert dat alles wat blijft hangen een meme is en alles wat je vergeet geen meme, dan is de definitie niet veel waard.
-wat is de essentie van een meme? kun je me een meme laten zien of beschrijven?
Kortom, het begrip meme is op zich wel een aardige vondst: er bestaan veel concepten, ideeen en denkbeelden. Sommige denkbeelden zijn ‘plakkerig’ andere denkbeelden niet. Om hier nu echter uit de concluderen dat dergelijke denkbeelden zelfstandige krachtige ‘deeltjes’ zijn die de geest kunnen besmetten is echt onzinnig. Wie dat wil verdedigen moet eerst maar eens wat onderzoek doen naar dit verzinsel. Dawkins en Berg beweren een hoop, onder andere dat een rationeel mens zijn eigen denkbeelden kritisch dienen te onderzoeken: in de praktijk laten ze dat echter achterwege. Het is kletskoek.
Imitatie staat voorop bij memen, en die hoeft niet noodzakelijkerwijs ergens goed voor te zijn. Zoals bij genen, zijn de meest succesvolle mimemen (ik zag dat het memen (ev) en mimenen (mv) moet zijn) degenen die goed imiteren. Ik denk dat de ‘recente’ shootings op scholen-all-over-the-world een voorbeeld zijn van een memen. Jonge mensen volgen elkaar hier in na. Je kunt dat moeilijk een concept noemen, zelfs geen idee of denkbeeld.
Lucas, je schrijft: [Jonge mensen volgen elkaar hier in na. Je kunt dat moeilijk een concept noemen, zelfs geen idee of denkbeeld.]
Waarom niet? Ze zijn toch op het IDEE gekomen om deze mensen na te apen?
>>LT vraagt: Waarom niet? Ze zijn toch op het IDEE gekomen om deze mensen na te apen?<<
Ze komen inderdaad op het idee DOOR EEN ANDER. Juist in dat na-apen zit de kern van het memen. De shootings zijn een vorm van amok die bijna ritueel is. Hoe meer het in het nieuws komt, des te meer wordt het nagevolgd. Je zou in die zin kunnen zeggen dat het ‘besmettelijk’ is.
Ik ben het in zijn algemeenheid met de positie van Dawkins en Dennett niet eens -en Dawkins met zijn merchandising en zijn eigen kerk van de Brights vind ik zelfs een charlatan- maar dat neemt niet weg dat ik zijn memen-propositie interessant genoeg vind om verder uit te diepen.
Lucas, accoord: laat men dan eens aantonen waarin ‘memen’ zich onderscheiden van ‘pakkende ideeen’. Ik ben beieuwd. Zie je, dat ideeen ‘inspirerend’ kunnen zijn, of ‘afschuwelijk’, of ‘geniaal’ enz. dat wisten we al. Maar dat dit wordt veroorzaakt door een bepaalde extra kwaliteit van deze ideeen, een kwaliteit die apart benoemd moet worden, dat is inderdaad interessant en behoeft onderzoek. Ik geloof niet dat dat onderzoek ook maar iets oplevert. Churchland geeft hier een aantal goede redenen voor.