Cliteur heeft, naar eigen zeggen, laten zien hoe het theisme en het atheisme zich tot elkaar verhouden. Er is echter nog een derde optie waaruit men kan kiezen, het agnosticisme, p.50ff. De agnosticist meent dat wij niet kunnen weten dat God bestaat: ‘agnosticism is the theory according to which things within a specified realm cannot be known’.[1]

Cliteur bespeurt echter problemen. Hij vraagt zich af over welke concepten of overtuigingen de agnost ‘onwetend’ is: het bestaan Zeus? Het bestaan van Allah?, p.51.

Stel dat de agnost zich in deze vraag verdiept: van welke God weet ik niet zeker dat hij bestaat?, dan zal hij toch tenminste kennis moeten nemen van de eigenschappen die God heeft. En als je eenmaal ziet wat het verband tussen deze eigenschappen is moet het je –zegt Cliteur- toch opvallen dat deze niet met elkaar kunnen worden verenigd?

(…) in order to leave open the existence of the theistic god, you should at least distinguish some of his characteristics. And once you have done that, why not specify your reasons for holding these characteristics to be compatible or not? Is it impossible to say anything about the likelihood of the existence of a personal, eternal, omnipotent, and perfectly good being? The atheist deems his existence unlikely, p.51.

Over de vraag waarom een goede God het kwaad toelaat valt juist erg veel te zeggen. Cliteur weidt bijna vier pagina’s aan dit vraagstuk. Dit toont aan hoeveel er eigenlijk te zeggen valt over het bestaan van God (let op de hoofdletter).

Dan is er nog een andere kwestie: als de agnost zich van een oordeel wil onthouden, waarom beperkt hij zijn onwetendheid dan tot de vraag of God bestaat? Ook het politieke leven bestaat uit een aantal lastige vraagstukken, zoals welke politieke stroming de beste is. Mensen moeten nu eenmaal keuzes maken op grond van de informatie die ze hebben, p.55.

Enige pagina’s verderop, nadat Cliteur iets gezegd heeft over de geschiedenis van het agnosticisme en hij heeft opgemerkt dat het agnosticisme zeer populair is, zet hij –verrassend- Pascal’s beroemde weddenschap in om het agnosticisme aan te vallen. Pascals argument is niet krachtig genoeg om de atheïst te overtuigen van het bestaan van God, p.60.

Pascal redeneert als volgt. Wij kunnen het bestaan van God niet bewijzen. God is oneindig groot. We kunnen echter wel een gok wagen: je kunt in God geloven en als hij bestaat win je het eeuwige leven; als hij niet bestaat verlies je niets, want aan de dood ontkom je niet.

Dit argument is (1) niet overtuigend, want je kunt niet op commando in God geloven; (2) het argument is immoreel, want het is niet juist om alleen te kijken naar het nut van je keuze, p.61; (3) waarom zou je je kaarten op God zetten? Er zijn heel erg veel goden en religies. Wie weet, heeft Pascal wel op de verkeerde God gewed en wordt hij nu door Zeus persoonlijk voor eeuwig gestraft!

Wat Pascal echter wel goed over het voetlicht brengt, is dat de keuze voor of tegen God geen uitstel kan verdragen![2]

That last element is the one that is most important to emphasize. As living beings, acting in this world, we all make choices, every day, every moment. We either pray or we do not. We either thank God for our dinner or we do not. We either listen to his moral councils or we do not. We either give sense to life by reference to the religious tradition or we fi nd meaning in life without recourse to the religious dimension. We simply cannot avoid these choices . What we can do, is say that we suspend judgment. But every time that we do not pray, do not give thanks for our dinner, we make a choice. So every human being is a living manifesto of what he or she believes in or not. This isthe first dimension of “we have to choose.” It is for this reason that I concluded the section on the history of agnosticism with the question: does the agnostic pray sometimes? Choosing is inevitable and is what we actually do, p.62.

[Als ik nu even mijn eigen terminologie mag gebruiken: een mens is in eerste instantie uit de evolutie tevoorschijn gekomen als een wezen dat ‘ontworpen’ is om te handelen. Wij moeten keuzes maken; ons hele bestaan is een aaneenschakeling van keuzes: we maken tenminste honderden keuzes per dag. De ene keuze is minder belangrijk dan de andere, maar elke handeling is gebaseerd op een keuze. Sommige handelingen kunnen we dan ook nog eens in het bijzonder beschouwen als ‘goede’ of ‘slechte’ handelingen. –De idee dat een dergelijk wezen, dat zich geheel gespecialiseerd heeft in het maken van intelligente keuzes en daar zelfs anatomisch –grote hersenen- voor is aangepast, eigenlijk niet beschikt over het vermogen om te kiezen lijkt mij dan ook tamelijk onwaarschijnlijk.]

Volgens Cliteur is het in de praktijk niet mogelijk om agnost te zijn: je bidt wel of je bidt niet. Hij meent dat de onwetendheid van de agnost niet voorkomt uit een kritische houding, maar gewoon ‘niet kritisch’ is. ‘This is the ignorance of the unexamined life’, p.63. En aan het slot van deze paragraaf laat Cliteur zich op indirecte wijze uitermate negatief uit over het agnosticisme:

As the nineteenth – century lawyer and public intellectual Frederic Harrison writes in his critique of agnosticism: what the religion of the agnostic comes to is “ the belief that there is a sort of something, about which we can know nothing.” Agnosticism is not a religion, nor the shadow of a religion; it is “the mere disembodied spirit of dead religion,” so Harrison writes in criticizing the work of some nineteenth century agnostics who wanted to present agnosticism as a remplaçant for traditional religion.

In de laatste paragraaf over het atheisme verdedigt Cliteur de opvatting dat het atheisme, zoals hij dit gedefinieerd heeft, een positie is die zeer goed -in ieder geval beter dan het theisme en agnosticisme- kan worden verdedigd.Het probleem is echter dat het atheisme zich een slechte naam verworven heeft- met name door de wijze waarop het verdedigd in het verleden: mensen vinden atheïsten arrogant, millitant, enz. Misschien is het daarom verstandig om niet langer te spreken van atheisme, maar van non-theisme. Iets dergelijks, merkt Cliteur op, is al vaker voorgesteld door andere atheïsten. Zo heeft Grayling voorgesteld om het begrip atheisme te vervangen door de term ‘naturalisme’ en Paul Kurtz spreekt liever over het ‘humanisme’.

Hij vat zijn eigen opvatting tenslotte als volgt samen: ‘(…) there is ‘private atheism’ or what I will call ‘non theism’: the view of someone who rejects the theistic worldview and proclaims to do this on good grounds’, p.68.

[1] Misschien herinnert mijn lezer zich dat ook Philipse zich erg veel moeite getroost om aan te tonen dat het agnosticisme geen redelijk alternatief kan zijn voor de weldenkende mens. Waarom maakt de atheïst zich zo druk over het agnosticisme? Het punt is dat het agnosticisme in dezelfde vijver vist als de atheist. De atheïst beroept zich voortdurend op de redelijkheid van de mens en op de inzichten van de moderne wetenschap. Maar redelijkheid en naturalisme zijn ook de ingrediënten waarop het agnosticisme zich beroept: het agnosticisme lijkt zelfs redelijker en objectiever dan het atheisme! –Naar mijn mening lukt het overigens Cliteur noch Philipse om het agnosticisme van zich af te schudden.

[2] Denk hierbij aan de terminologie van William James: een dergelijke vraag is een ‘live option’. Wij zouden zeggen, dit is een brandende kwestie.